Şu gün gyşgyldy gepleşmeris, gözümi has uzaga dikdirip, geljek 10 ýylda kimin agalyk edip biljekdigini kesgitleýän hakyky "ýürek" — hereketlendiriji batareýa barada gürleşeris. Häzir köp öndürijiler "ýarym gaty elektrolitli köpçülikleýin önümçilik", "ulaglara ornaşdyrylmagynyň ilkinji ýyly" diýip mahabatlandyrýarlar, üsti bilen "gaty elektrolitli batareýa" tehnologiýasynyň ýetişendigini we ýakyn wagtda giňden ýaýrajakdygyny görkezýärler! Emma hakykat hakykatdanam şeýlemi? Hakykat şu: biziň hemmämiz "ýarym gaty elektrolitli batareýa" mahabatlandyrylmagy bilen aldandygymyz!
Ilki sowuk suw guýýaryn: siziň häzir görýän "ýarym gaty elektrolitli" batareýaňyz, belki, diňe "gowulaşdyrylan" suwuk batareýadyr? Häzir bazardaky howlukmaçlyk bilen çykarylan ýarym gaty elektrolitli batareýalar, açyk aýdanda, gaty elektrolitiň tozanyny separatora ýelmeýän "plastyr" ýaly ýapyşdyrmakdan ýa-da elektroliti "jele" görnüşine getirmekden ybarat. Muňa gaty elektrolitli diýip bolarmy? Prinsipial taýdan seredende, litiý ionlary henizem "ýüzüp" geçýärler, diňe howuzda birnäçe daş köpeldi.
Netije näme? Batareýa agyrlaşdy, çykdajylar ýokarlandy, howpsuzlyk gowulaşdymy? Biraz bar, ýöne energiýa dykyzlygy esasan üýtgemändir. Bu "gaty elektrolitli bolmak üçin gaty elektrolitli" dälmi näme? Şeýle "ýiti pyçaksyz eti dogramak" oýny, biziň göz öňüne getirýän "ynkylabymyzdan" juda uzakda. Onda hakyky "şa ýassygy" näme? Meniň jogabym: doly gaty elektrolitli, ýagny "içerki utgaşdyrylan" doly gaty elektrolitli.
Bu zadyň nähili güýçli? Maglumatlara seredeliň, ýokary nikel üç elementi litiý metal bilen jübütleşdirilende, teoretiki iň ýokary çägi 770wh/kg ýetip biler. Häzirki suwuk batareýalar näçe? Iki-üç ýüz. Bu tapawut, ýaşyl otly bilen ýokary tizlikli otlynyň tapawudyna deňdir.
Has haýran galdyryjysy "içerki utgaşdyrylan" tehnologiýasy. Biziň häzirki batareýa paketlerimiz näme üçin agyr? Sebäbi her bir kiçijik elementiň daşky gabygy bilen örtülmegi, simler bilen birikdirilmegi gerek, diňe şu "kömek edýän-ýöne işlemeýän" zatlar agramyň 20%-ini eýeleýär. Doly gaty elektrolitli batareýalarda elektrolit gaty bolany üçin, bir elementiň içinde göni utgaşdyryp bolýar, basyşa-da çydamly. Bu edil öňki dagynyk "kiçijik aýratyn jaýlary" göni "asmanýüzüniň jaýlaryna" öwürmek ýaly, ýer tygşytlaýar we agramy azaldýar.
Meniň düşünjämni iň köp üýtgeden zat — çykdajylar! Biz täze tehnologiýanyň elbetde gaty gymmat boljakdygyna ynanýarys, ýöne bir hasap edip göreliň: suwuk batareýa önümçilik liniýasynda onlarça amal bar, önümçilik sikli 15-20 gün, GWh kuwwaty üçin ýüzlerçe adam gerek; doly gaty elektrolitli batareýada bolsa, diňe bir amal bar, 2-3 günde tamamlanýar, on adamdan az gerek! Uzak möhletde seredende, doly gaty elektrolitli batareýanyň önümçilik çykdajysy suwuk batareýanyňkyndan 50% pes bolmagy ähtimal, bu hakykatdan hem "ölçeg peseldiji zarba"!
Ssenariýa görnüşinde göz öňüne getirip göreliň: geljekde doly gaty elektrolitli batareýaly ulag sürüp, gyşda demirgazyk-gündogara barsaňyz, ýol aralygy ýarym ýola düşmez; ýokary tizlikli ýolda barýarkaňyz, zarýad bermek ýangyç guýmak ýaly çalt bolar; iň möhümi, çakyşmadan soň "bir uçgunyň ot ýakmagyndan" gorkman bilersiňiz.
Elbetde, sowuk suw guýýan wagtymyz geldi. Doly gaty elektrolitli batareýanyň häzirki iň uly päsgelçiligi — "araýüz meselesi". Gaty faza bilen gaty faza birleşende, edil iki aýnany bir-birine ýapyşdyrmak ýaly, kontakt garşylygy örän uly, litiý ionlary "müňlerçe goşun dar köprüden geçýär", içki garşylyk gorkunç uly. Nädip çözmelidir? Položitel we otrisatel elektrodlary we elektroliti nanometr derejesindäki galyňlyga ýetirip, "nokat kontaktyny" "tekiz kontakt" öwürmeli. Bu "pul ýakýan" we "beýni ýakýan" inçe iş.
Şu ýerde, ähli awtoulag kompaniýalarynyň ýolbaşçylaryna ýatladýaryn: "ýarym gaty elektrolitli" batareýalarda wagt ýitirmäň. Hakyky final tapgyry — 2027-2030-njy ýyllardaky doly gaty elektrolitli batareýalar. Kim ilki şol "araýüz" fiziki meselesini çözse, şol geljek onýyllygyň täze energiýa gurluşyny hakyky kesgitleýji bolar. Biziň adaty ulag sürüjilere nähili? Biraz garaşyň, gowy nahar haýyrlydyr, hakyky "şa ýassygy" henizem öňde!
